Po trzech rozbiorach i bezprawnej likwidacji państwa polskiego na kongresie wiedeńskim naród polski przeżył kolejne serie krwawych walk i powstań przeciwko trzem zaborczym mocarstwom. Wszystkie kończyły się tragiczną klęską. Pamięć o wolnej Rzeczpospolitej jednak nie wygasła, Polacy nie zrezygnowali ze starań o odzyskanie niepodległości. Ten cel miały w swych programach niemal wszystkie liczące się środowiska, ugrupowania i powstające nowoczesne partie polityczne.

„Chłop potęgą jest...”

Samodzielny chłopski ruch polityczny zaczął kształtować się na ziemiach polskich u schyłku XIX w. Pierwotnie głównym jego celem było ograniczenie zależności chłopów od dworu, budzenie świadomości narodowej, uzyskanie pewnych praw politycznych i ekonomicznych oraz – nieco później – udział chłopów w walce o niepodległość kraju. To ostatnie było ważne, chłopi stanowili najliczniejszą warstwę społeczną na ziemiach polskich. „Chłop potęgą jest i basta” – ocenił Stanisław Wyspiański w „Weselu”. Ta potęga miała służyć Polsce.
W Galicji ruch ludowy został zapoczątkowany przez działalność społeczną księdza Stanisława Stojałowskiego, który od 1875 r. wydawał „dla ludu” czasopisma „Wieniec” i „Pszczółka” oraz zakładał pierwsze kółka rolnicze. Kolejnym czasopismem dla wsi był „Przyjaciel ludu” wydawany przez Bolesława Wysłoucha. W 1893 r. powstała w Nowym Sączu pierwsza chłopska organizacja: Związek Chłopski, a w 1895 r. na zjeździe delegatów wybranych we wsiach galicyjskich utworzono oficjalnie Stronnictwo Ludowe, które w 1903 r. zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL). PSL miało ambitny program – autonomia Galicji, demokratyzacja życia politycznego, powszechne i równe wybory oraz dostęp chłopów do oświaty. Była to partia o światopoglądzie chrześcijańskim i patriotycznym, doceniała ruch spółdzielczy i popularyzowała wiedzę rolniczą. Miała silne wpływy w organizacjach społeczno-gospodarczych, m.in. w Małopolskim Towarzystwie Rolniczym i Centralnym Związku Kółek Rolniczych. Po 1907 r. w PSL zarysowały się różnice programowe, które w 1913 r. doprowadziły do rozłamu – powstały dwie partie chłopskie – Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” (PSL „Piast” z Jakubem Bojką i Wincentym Witosem na czele) oraz Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica. W programie PSL „Piast” jako ważny cel programowy pojawiło się odzyskanie niepodległości Polski.

W zaborze rosyjskim rozwój ruchu ludowego zapoczątkowało w latach 1904–1907 ugrupowanie Polski Związek Ludowy oraz Związek Młodej Polski Ludowej – organizacja dla młodzieży wiejskiej. Niewiele wiadomo o ich programach. Od 1907 do 1915 r. wokół redakcji tygodnika „Zaranie” rozwinął się ruch społeczno-polityczny – zwany zaraniarskim – oraz związane z nim Towarzystwo Kółek Rolniczych im. Stanisława Staszica. W 1915 r. zaraniarze powołali w Kongresówce Stronnictwo Ludowe. Od 1912 r. nielegalną działalność prowadziło kilka drobnych ugrupowań chłopskich. Już w czasie I wojny światowej ich działacze wspólnie utworzyli PSL – od 1918 pod nazwą Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”.

W zaborze pruskim ruch ludowy, wspierany przez kółka rolnicze i organizacje spółdzielcze, przede wszystkim skutecznie przeciwstawiał się germanizacji, zwłaszcza dzieci szkolnych, oraz rugom stosowanym przez Niemców.

Partie chłopskie we wszystkich trzech zaborach starały się prowadzić działalność oświatową na wsiach, popularyzowały polskie książki, organizowały lokalne chóry, wspierały lokalną sztukę ludową. Wobec I wojny światowej stronnictwa chłopskie w Galicji i w zaborze rosyjskim poparły program odzyskania niepodległości Polski Józefa Piłsudskiego. PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie” bezpośrednio przed wybuchem I wojny światowej i potem jeszcze przez jakiś czas prowadziły na podstawie tajnego porozumienia werbunek piłsudczykowskiej Polskiej Organizacji Wojskowej. Przedstawiciele PSL „Piast” i PSL – Lewica weszli w skład Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN). Wzięli udział w werbunku ochotników do Legionów Polskich. Po powstaniu Tymczasowej Rady Stanu reprezentanci PSL „Wyzwolenie” weszli w jej skład. Po zerwaniu w 1917 r. przez Piłsudskiego z państwami centralnymi PSL „Wyzwolenie” przyjęło opozycyjny kurs wobec Rady Regencyjnej, wysuwając żądanie niepodległej Polski jako państwa o ustroju demokratyczno-republikańskim. W 1917 r. z inspiracji duchowieństwa katolickiego powstało Zjednoczenie Ludowe (ZL), w rok później większość jego członków przyłączyło się do PSL „Piast”. W październiku 1918 r. Stronnictwo współtworzyło Polską Komisję Likwidacyjną w Krakowie. PSL „Wyzwolenie” z Polską Partią Socjalistyczno-Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego i PPS powołało w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Przed wybuchem I wojny światowej wszystkie ugrupowania chłopskie opowiadały się za niepodległym państwem polskim.

W czasie wojny 1920 r. prawie wszystkie partie chłopskie i ważniejsze ugrupowania ludowe aktywnie wspierały obronę odzyskanej niepodległości. Masowy był udział chłopów w polskich siłach zbrojnych walczących z Armią Czerwoną. Wieś obudziła się do polskości.
Socjaliści i niepodległość

W latach 80. XIX wieku w zaborach austriackim i rosyjskim zaczął się rodzić ruch socjalistyczny. Jako pierwsze powstały: Gmina Narodowo-Socjalistyczna Bolesława Limanowskiego w Galicji i Związek Robotników Polskich w Kongresówce. W programach tych ugrupowań od początku pojawiły się hasła niepodległościowe. Polska Partia Socjalistyczna powstała w 1892 r. w Paryżu. W przyjętym programie – obok postulatów pracowniczych i socjalnych – najważniejszym celem było odzyskanie niepodległości Polski. W tym samym roku 1892 r. działalność rozpoczęła Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego kierowana przez Ignacego Daszyńskiego. Rok później w Katowicach założona została Polska Partia Socjalistyczna Zaboru Pruskiego. Pierwsze koła PPS w Kongresówce powstały w 1893 r. w Warszawie, Łodzi, Radomiu i Zagłębiu. W czerwcu tego samego roku odbył się pierwszy krajowy kongres partii. W Wielkopolsce ruch socjalistyczny miał niewielkie poparcie, silna w tym zaborze endecja powołała nieco wcześniej Narodowy Związek Robotniczy.

5 lutego 1905 r. w Warszawie na VII Zjeździe Polskiej Partii Socjalistycznej powołano Organizację Bojową PPS mającą na celu ochronę manifestacji robotniczych oraz szkolenie wojskowe jako przygotowanie do powstania przeciw Rosji. Należeli do niej m.in. Stefan Okrzeja, Tomasz Arciszewski, Walery Sławek, Kazimierz Pużak i Kazimierz Sosnkowski. W latach rewolucji 1905–1907 Organizacja Bojowa prowadziła otwartą wojnę z carską Rosją. Setki akcji bojowych, zamachy, odbijanie więźniów politycznych, ekspropriacje (z których najgłośniejsza była akcja pod Bezdanami z udziałem Józefa Piłsudskiego i trzech znanych później polityków II RP Walerego Sławka, Aleksandra Prystora i Tomasza Arciszewskiego). Przed rewolucją w samej partii doszło do rozłamu na PPS – Frakcję Rewolucyjną, która za pierwszy cel stawiała sobie walkę z caratem o niepodległą Polskę, i PPS – Lewicę, która liczyła na rewolucję w Rosji i szybko straciła znaczenie. Wraz z wybuchem I wojny światowej z PPS wystąpił Józef Piłsudski, jednak kongres partii w 1916 r. w Piotrkowie Trybunalskim opowiedział się za jego programem odrodzenia Polski. Bardzo wielu działaczy i członków PPS walczyło w Legionach i działało w Polskiej Organizacji Wojskowej. PPS stanowiła podstawę tymczasowego rządu polskiego powołanego w Lublinie 6 listopada 1918 r. Również rząd powołany przez Piłsudskiego jako naczelnika państwa miał premiera z PPS – Jędrzeja Moraczewskiego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., PPS weszła do rządu obrony narodowej Wincentego Witosa, w którym Ignacy Daszyński objął tekę wicepremiera, a Norbert Barlicki wszedł w skład Rady Obrony Państwa. Wielu działaczy PPS walczyło z bolszewikami w regularnych oddziałach wojsk polskich oraz w akcjach wywiadu i dywersji na tyłach Armii Czerwonej. W Bitwie Warszawskiej zginął m.in. Aleksander Napiórkowski, porucznik 108. Pułku Ułanów, członek władz PPS, poseł na Sejm Ustawodawczy.
Endecja – wizja Romana Dmowskiego

Po klęsce powstania styczniowego pojawiła się obawa, że rezygnacja z czynnej walki o niepodległość doprowadzi do masowego wynarodowienia. Wtedy pojawiło się ugrupowanie – ugodowe i lojalistyczne, ale jednocześnie z programem narodowym. W 1893 r. grupa młodych ludzi z Romanem Dmowskim na czele utworzyła Ligę Narodową i tak narodziła się Narodowa Demokracja. Główne założenia programowe Ligi Narodowej potępiały politykę ugody z zaborcami, ale były przeciw kolejnym powstaniom. Obrona polskości miała sprowadzać się do legalnej działalności, co było możliwe tylko w Galicji

Dmowski za współorganizowanie manifestacji w setną rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja został aresztowany. Po czterech miesiącach więzienia w cytadeli zesłano go do Mitawy na Łotwie. Dmowski uciekł stamtąd i osiadł we Lwowie, gdzie legalnie kontynuował działalność Ligi Narodowej – m.in. wydawał „Przegląd Wszechpolski” szczególnie popularny w zaborze pruskim. W tym zaborze wpływy Ligi szczególnie rosły, popularny był program walki z germanizacją, solidaryzm społeczny i narodowy. W 1897 r. Liga Narodowa przekształciła się w Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe nazwane później Narodową Demokracją, czyli endencją. Program przyjęty w 1897 r. definitywnie zrywał z pomysłami zbrojnego powstania niepodległościowego. Obrona polskości miała odbywać się na drodze zgodnej z prawem, co sprowadzało się do pracy organicznej. Dzięki takiej opcji endecja pozyskała duże wpływy i poparcie w środowiskach ziemiańskich oraz bogatego mieszczaństwa. Dla Dmowskiego podstawowym zadaniem było zbudowanie jednolitego i zamożnego narodu polskiego.

W 1903 r. Roman Dmowski opublikował „Myśli nowoczesnego Polaka” – pracę uważaną przez narodowców za katechizm nowoczesnej polskości. W tej książce – wobec rozwijającego się nacjonalizmu niemieckiego i rosyjskiego – Dmowski dawał wykład zasad nacjonalizmu i polskiego patriotyzmu. Odzyskanie niepodległości endecja uznała za odległy cel, możliwy wtedy, gdy będą ku temu sprzyjające warunki. Warunki w zaborze rosyjskim poprawiły się po druzgocącej klęsce Rosji carskiej w wojnie z Japonią. Reżim carski się zachwiał, wybuchła rewolucja 1905–1907. Endecja w zaborze rosyjskim mogła działać legalnie. Dmowski został posłem do II i III Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego. Program endecji został podzielony na dwa etapy. Pierwszym celem było zjednoczenie wszystkich ziem polskich pod carskim berłem i uzyskanie autonomii w ramach Imperium Rosyjskiego. Drugim – odzyskanie niepodległości w oparciu o sojusz z Rosją i ententą w opozycji do Niemiec. Od wybuchu I wojny światowej w 1914 r. Dmowski konsekwentnie działał na rzecz klęski Niemiec. Swoje działania opierał na treści manifestu wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza Romanowa do Polaków (z 14 sierpnia 1914 r.). Po zajęciu Warszawy przez Niemców wyjechał do Petersburga, a w 1915 r. udał się na Zachód i rozpoczął akcję na rzecz Polski w państwach ententy. W 1917 r. został prezesem utworzonego przez siebie w Lozannie Polskiego Komitetu Narodowego uznanego przez państwa zachodnie za oficjalne przedstawicielstwo narodu polskiego. We Francji – z jego inicjatywy – została zorganizowana około 100-tysięczna polska błękitna armia. Ogłoszenie niepodległości Polski i powołanie Piłsudskiego na naczelnika państwa odbyło się zupełnie poza Dmowskim. Jednak na początku 1919 r. przywódca endecji został oficjalnym przedstawicielem Polski na konferencji pokojowej w Paryżu. 28 czerwca 1919 r. w Sali Zwierciadlanej Wersalu Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski podpisali traktat wersalski, m.in. przywracający oficjalnie Polskę na mapę polityczną Europy. Lider endecji został uznany za jednego z ojców niepodległości Polski. W 1919 r. Dmowski został wybrany posłem na Sejm Ustawodawczy. Jednak jego polityczne zachowania były niejednoznaczne. W czasie inwazji bolszewickiej został członkiem Rady Obrony Państwa, ale po burzliwej rozmowie z naczelnikiem państwa Józefem Piłsudskim wystąpił z tej Rady. W sierpniu w czasie Bitwy Warszawskiej ostentacyjnie wyjechał do Poznania. Do polityki wrócił na krótko, jesienią w rządzie Wincentego Witosa pełnił urząd ministra spraw zagranicznych. Rząd ten upadł 14 grudnia 1923 r. Roman Dmowski do końca życia był przywódcą endecji.

Konserwatyści – przegrali z mijającym czasem

W Polsce pod zaborami w latach 1866–1876 powstała odmiana konserwatyzmu, którą zainicjowali stańczycy. Odmiana intensywnie promieniująca z Galicji – a ściślej z Krakowa – na pozostałe zabory. Nazwa „stańczycy” jest wzięta z pamfletu politycznego „Teka Stańczyka” (1869 r.) opublikowanego na łamach „Przeglądu Polskiego”. Pamflet wymierzony jest w naród polski. Głównymi postaciami ugrupowania byli: Stanisław Tarnowski, Józef Szujski, Stanisław Koźmian i Walerian Kalinka. Organami prasowymi były dziennik „Czas” i miesięcznik „Przegląd Polski”. Stańczycy obarczali Polaków winą za utratę niepodległości. Dowodzili, że Austro-Węgry pod berłem cesarza Franciszka Józefa są kontynuacją dawnego państwa polskiego i dlatego obowiązkiem jest współdziałać z Habsburgami. W latach 70. XIX wieku stańczycy jako „młody” odłam krakowskich konserwatystów stopniowo przejęli kierownictwo całego ugrupowania.
Stańczycy zmierzali do uzyskania praw narodowych w Galicji przy zachowaniu pełnej lojalności wobec Wiednia. Zgodnie z przesłaniem adresowanym do cesarza Franciszka Józefa: „Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać chcemy” – galicyjska opcja modus vivendi z zaborcą. Konserwatyści polscy dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa. Zwalczali tendencje radykalne i emancypację polityczną chłopstwa i robotników. W 1907 r. ugrupowanie przekształciło się w Stronnictwo Prawicy Narodowej, którego przywódcy cieszyli się pełnym zaufaniem cesarza Franciszka Józefa i jego otoczenia.

II Rzeczpospolita z woli narodu

Wiedeń i Berlin jesienią 1916 r. podjęły decyzję o uznaniu niezależnego od Rosji Königreich Polen (Królestwa Polskiego). Niemieckie i austro-węgierskie władze zaborcze ustanowiły ten twór fragmentarycznej państwowości polskiej we wrześniu i październiku 1917 r. Powołana została Rada Regencyjna wyposażona w niektóre atrybuty władzy wykonawczej. Bezpośrednią przyczyną utworzenia zależnego państwa polskiego była zapewne konieczność pozyskania masowego rekruta na potrzeby trwającej wojny. Druga – głębsza – przyczyna to przyjęcie przez Niemcy koncepcji Mitteleuropy. Miały ją tworzyć niesuwerenne państwa pod polityczną, ekonomiczną i wojskową kontrolą Niemiec. Najważniejszym z nich miało być Królestwo Polskie. Tymczasem państwa centralne ostatecznie przegrywały wojnę na Zachodzie i traciły kontrolę nad ziemiami polskimi.

7 października 1918 r. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wydała deklarację niepodległości. W Lublinie powstał niezależnie od Rady Regencyjnej tymczasowy rząd Ignacego Daszyńskiego, przywódcy PPS. Rozpoczęło się powszechne rozbrajanie wojsk niemieckich i austro-węgierskich. 10 listopada wrócił do Polski z magdeburskiej twierdzy entuzjastycznie witany przez tysiące manifestantów Józef Piłsudski. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała zwierzchnią władzę wojskową i dowodzenie wojskiem polskim Piłsudskiemu. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się, przekazując „całość władzy zwierzchniej Naczelnemu Wodzowi Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu”. 29 listopada 1918 r. w „Dzienniku Praw Państwa Polskiego” ogłoszony został dekret o „najwyższej władzy reprezentacyjnej Państwa Polskiego jako republiki”. Ostatecznie upadła konserwatywna koncepcja odrodzenia niepodległej Polski jako monarchii. Rada Regencyjna, rozważnie przekazując najwyższą państwową pozycję w kraju „socjałowi” Józefowi Piłsudskiemu, nadała mu tytuł naczelnika państwa. Było to nawiązanie do tytułu Tadeusza Kościuszki w okresie insurekcji kościuszkowskiej – ukłon pod adresem wszystkich ruchów patriotyczno-radykalnych. Królestwo Polskie bez monarchy stało się zalążkiem niepodległego i republikańskiego państwa polskiego, nazwanego II Rzeczpospolitą jako kontynuacja I Rzeczypospolitej.

Tekst pochodzi z 45 (1815) numeru „Tygodnika Solidarność”.