Co musisz wiedzieć: 

• W wieku 97 lat zmarł honorowy patriarcha PKU;
• Filareta pożegnał metropolita Epifaniusz;
• Prawosławny hierarcha miał za sobą 77 lat życia mniszego i 65 lat posługi biskupiej.

Słowo metropolity Epifaniusza

Na wieść o odejściu do wieczności honorowego patriarchy zwierzchnik PKU metropolita Epifaniusz wyraził głębokie współczucie, podkreślając, że "osoba i liczne dobre uczynki" zmarłego "rzeczywiście zajmują szczególne miejsce we współczesnych dziejach zarówno lokalnego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego [UKP], jak i całej Ukrainy". Przypomniał, że w ciągu 60 lat pozostawania na katedrze kijowskiej w charakterze najpierw egzarchy Ukrainy, a następnie głowy UKP i UKP Patriarchatu Kijowskiego [UKP PK] "zrobił wiele dla zachowania życia kościelnego w latach sowieckiego ucisku Kościoła, a następnie w latach odrodzenia Ukrainy, a zwłaszcza w okresie walki o ustanowienie autokefalii kościelnej".

Według Epifaniusza, to "dzięki stanowczości i świadomemu stanowisku [Filareta] stało się możliwe przeprowadzenie 15 grudnia 2018 roku soboru zjednoczeniowego w kijowskiej świątyni Świętej Zofii [Mądrości Bożej], organizacyjne utworzenie jednego lokalnego Prawosławnego Kościoła Ukrainy i otrzymanie tomosu [dekretu] o autokefalii [9 stycznia 2019]". Autor wspomnienia zwrócił uwagę, że "mimo późniejszych, znanych wszystkim złożonych wydarzeń [chodzi o późniejszy sprzeciw Filareta wobec nowego Kościoła - KAI], stwierdzamy, że zawsze niezmiennie szanowaliśmy wkład patriarchy Filareta w rozbudowę Kościoła". Dlatego on sam i "być może wszyscy w PKU" przyjęli "z wielką radością duchową niedawne spotkania i wspólne z nim modlitwy, świadczące o zwycięstwie miłości i braterskiego pokoju w Chrystusie" – dodał zwierzchnik PKU.

Na zakończenie zapewnił, że duchowieństwo i wierni, wyrażając smutek z powodu zgonu swego honorowego zwierzchnik, uczynią wszystko, aby "godnie uczcić jego pamięć i towarzyszyć mu w jego ostatniej ziemskiej drodze". Wezwał również do modlitw o spokój jego duszy.

• „Wolę ryzykować, idąc w stronę światła”, czyli o filmie „David”
• Uroczystość św. Józefa, Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny
• Kard. Parolin ostrzega USA i Izrael: zakończcie to i zostawcie w spokoju Liban!
• Ulicami Warszawy przejdzie jutro Męska Droga Krzyżowa za Życiem
• Kard. Krajewski: Wracam do kochanej Łodzi. Prawdę mówiąc, nigdy z niej nie wyjechałem
• Spotkanie sekretarza KEP z delegacją episkopatu USA
• Czy to ostateczny cios? Jak chrześcijanie z Betlejem przetrwają kolejną Wielkanoc?
• Chusta św. Weroniki zostanie wystawiona w bazylice św. Piotra
• Na Trafalgar Square w Londynie wystawiona zostanie "Pasja Jezusa"

Patriarcha Filaret

Przyszły patriarcha urodził się jako Mychajło Denysenko urodził się 23 stycznia 1929 w wiosce Błahodatne w obwodzie donieckim w rodzinie ukraińskiej. Wychowywany w szkole w duchu ateistycznym, przeżył głębokie nawrócenie po śmierci ojca na froncie II wojny światowej w 1943. Postanowił wówczas, że odtąd będzie służył tylko Kościołowi. Po wojnie w latach 1946-48 kształcił się w seminarium duchownym w Odessie, które ukończył z wyróżnieniem, a następnie do 1952 studiował w Moskiewskiej Akademii Duchownej. 1 stycznia 1950 w Ławrze Świętej Trójcy i św. Sergiusza w Zagorsku (obecnie Siergijew Posad) pod Moskwą został postrzyżony na mnicha, przyjmując imię Filaret, w 2 tygodnia później otrzymał godność hierodiakona a 18 czerwca 1951 – hieromnicha, czyli święcenia kapłańskie w stanie mniszym.

Pracował następnie m.in. jako wykładowca Pisma Świętego w Akademii Moskiewskiej, był inspektorem seminarium duchownego w Saratowie (1956-57), rektorem podobnej placówki w Kijowie (1958-60) i odtąd już niemal nieprzerwanie był związany z Ukrainą i głównie z jej stolicą. Tylko w latach 1961-62 był proboszczem tzw. podworja [przedstawicielstwa - KAI] Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (RKP) w Aleksandrii (Egipt) a w latach 1962-64 był biskupem wiedeńskim i austriackim RKP. Od 12 lipca 1958 miał godność archimandryty.

4 lutego 1962 przyjął chirotonię (sakrę) biskupią jako biskup łucki, wikariusz eparchii (diecezji) leningradzkiej i wkrótce potem objął wspomniany urząd w Austrii. 14 maja 1966 został – jako pierwszy rodowity Ukrainiec – arcybiskupem kijowskim i halickim oraz patriarszym egzarchą Ukrainy, jak również ostałym członkiem Świętego Synodu RKP. W 1968 otrzymał godność metropolity.

Po śmierci patriarchy moskiewskiego Pimena 3 maja 1990, Filaret objął na kilka tygodni tymczasowe zarządzanie Kościołem rosyjskim, stając się jednocześnie głównym kandydatem na to stanowisko. Gdy jednak przegrał te wybory, zaczął gwałtownie działać na rzecz utworzenia niezależnego autokefalicznego Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Początkowo  pozostał jeszcze w łonie Patriarchatu Moskiewskiego jako zwierzchnik autonomicznego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, ale gdy w 1991 Ukraina ogłosiła niepodległość i powróciła sprawa autokefalii, Filaret jednoznacznie opowiedział się za niezależnością miejscowego prawosławia. Znalazł się wówczas w konflikcie z RKP, który najpierw pozbawił go wszystkich godności kościelnych, przenosząc go do stanu świeckiego a w końcu w 1992 usunął go w ogóle z Kościoła.

Na Ukrainie powstały wówczas dwa niezależne od siebie, a nawet wrogo do siebie nastawione niekanoniczne Kościoły prawosławne: Patriarchatu Kijowskiego i Autokefaliczny. Filaret w latach 1997-2018 stał na czele tego pierwszego. Gdy w 2018, w odpowiedzi na ponawiane prośby dużej części prawosławnych Ukraińców, patriarcha Konstantynopola Bartłomiej zapowiedział nadanie autokefalii jednemu Prawosławnemu Kościołowi Ukrainy, najpierw 11 października zdjął moskiewską ekskomunikę z niego i z konsekrowanych przezeń biskupów, przywracając ich do stanu duchownego i uznając ich godności duchowne. 15 grudnia 2018 w świątyni Mądrości Bożej w Kijowie odbył się sobór zjednoczeniowy, na którym powstał Prawosławny Kościół Ukrainy, który 6 stycznia następnego roku otrzymał w Konstantynopolu autokefalię. Głową nowego Kościoła z tytułem metropolity kijowskiego i całej Ukrainy został Epifaniusz – bliski współpracownik Filaret, który – uznaniu zasług dla prawosławia ukraińskiego i dążeń do jego niezależności – został obdarzony niespotykaną w światowym prawosławiu godnością patriarchy honorowego.

Ale sędziwy hierarcha, wówczas już 90-letni, szybko poczuł się urażony, że to nie on został zwierzchnikiem PKU i po kilku tygodniach zerwał z nowym Kościołem, wznowił działalność swego Patriarchatu Kijowskiego, a nawet zaczął wyświęcać nowych biskupów. Miał niewielu zwolenników, ale nie zaprzestał swych działań, licząc na wzrost szeregów swej struktury. Jednocześnie wykazał się niemałą odwagą, gdy już po napaści Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022, odprawił 26. tegoż miesiąca, mimo strzelaniny i nalotów bombowych, liturgię w stołecznym soborze katedralnym św. Włodzimierza uroczystą liturgię z udziałem miejscowego proboszcza i kilku innych księży.

Filaret miał szereg wysokich odznaczeń i nagród kościelnych i świeckich, m.in. w styczniu 2019 otrzymał najwyższe odznaczenie państwowe – tytuł Bohatera Ukrainy.

RISU, kg