Co musisz wiedzieć:

• Luka VAT w Polsce była przez lata ogromna – w szczytowym momencie sięgała prawie 25%, głównie z powodu karuzel podatkowych i fikcyjnych faktur.
• Skuteczne zmniejszenie luki VAT do ok. 2,5% w 2021 roku było efektem kompleksowej strategii.
• Po 2022 roku luka VAT zaczęła rosnąć m.in. z powodu zwiększonej aktywności przestępców i opóźnień we wdrożeniu elektronicznego fakturowania (KSeF).

Luka VAT znowu rośnie

Jakub Pacan (Tygodnik Solidarność): Wraz z dr. Pawłem Selerą napisaliście Panowie imponującą książkę „Ograniczenie luki VAT w Polsce w latach 2016–2022. Przyczyny – środki – dalsze perspektywy”. To kompletne dziełko dla laików i profesjonalistów. Skąd taka potrzeba?

Jan Sarnowski (dyrektor wykonawczy Centrum Studiów Fiskalnych SGH, nauczyciel akademicki): W Polsce brakowało publikacji, która pokazuje, jak ogromne znaczenie ma VAT dla państwa i jego obywateli. W debacie publicznej większe znaczenie mają podatki dochodowe czy nawet podatek od nieruchomości. Tymczasem w 2025 r. VAT odpowiadał za ponad 62% wpływów podatkowych do budżetu. Dawał państwu pięć razy więcej środków niż CIT i aż jedenaście razy więcej niż PIT. Spadek wpływów z VAT to przepis na kryzys finansów publicznych i na eksplozję zadłużenia Polski. Tymczasem w latach 2013–2015 co czwarta złotówka z tytułu VAT lądowała nie w budżecie państwa, tylko w szarej strefie lub w kieszeniach przestępców podatkowych.

Książka opisuje działania, które przyniosły zmniejszenie luki VAT o niemal 90%. Dodatkowe wpływy pozwoliły Polsce na prowadzenie proaktywnej polityki społecznej i gospodarczej, m.in. na obniżenie wieku emerytalnego, wsparcie rodzin z dziećmi poprzez wdrożenie programu „Rodzina 800+” czy zwolnienie z podatku dochodowego młodych ludzi, którzy nie ukończyli 26. roku życia. Znaczenie VAT jest fundamentalne dla tych, którzy wierzą w wizję Polski „szklanych domów”.

• Komunikat dla mieszkańców woj. małopolskiego
• Komunikat dla mieszkańców woj. śląskiego
• Wyłączenia prądu w woj. pomorskim. Ważny komunikat dla mieszkańców
• Nie żyje Jagoda Gancarek. Zginęła w tragicznym wypadku
• Wyłączenia prądu w Wielkopolsce. Ważny komunikat dla mieszkańców
• Burza w sieci po programie TVP. Wydano przeprosiny
• Komunikat dla mieszkańców Gdyni

– A wie Pan, że czytałem tę książkę jak sylabus?

– Istotnie to podręcznik uszczelniania VAT. Jest to jedyna książka, która przedstawia nie tylko zmiany w przepisach prawa, ale i nowe formy współpracy pomiędzy administracją a biznesem, elektronizację rozliczeń i zmiany w praktyce działania administracji. Znaczna część publikacji dotyczy walki z tzw. mafiami VAT, tj. z grupami przestępczymi, które organizują przestępstwa akcyzowe i karuzele podatkowe. Według najnowszych raportów Komisji Europejskiej, podatkowi przestępcy odpowiadają za ok. 40% ubytków w VAT. Oznacza to, że w wyniku ich działań tylko w 2025 r. polski budżet mógł stracić nawet 20 mld zł, czyli ok. 110 mln zł dziennie. W największym napadzie na bank w USA przestępcy ukradli 110 mln USD [2022 r. – przyp. red.]. Czyli to tak, jakbyśmy co cztery dni mieli w Polsce amerykański „skok stulecia”.

Jak działa karuzela VAT

– Czym jest „karuzela VAT”?

– Jest to oszustwo podatkowe, które służy wyłudzeniu nienależnych wypłat z budżetu państwa. Narzędziem zbrodni jest „pusta” faktura. Przestępcy podatkowi tworzą sieć firm, które fikcyjnie obracają między sobą towarami, w tym wysyłają je za granice, i znów importują je do Polski. Korzystając ze specyfiki unijnego VAT, kontrolowane przez mafię firmy uciekają z pobranym od kontrahentów podatkiem lub wnioskują o nienależne zwroty VAT. Dla uwiarygodnienia swojego procederu podatkowi przestępcy angażują w fikcyjny obrót firmy, które są już obecne na rynku i które prowadzą uczciwą działalność. Tacy przedsiębiorcy są często bezwiednie wciągani do współpracy z mafiami VAT – bez świadomości, że może to dla nich oznaczać konieczność zapłaty nieodprowadzonego przez przestępcę podatku, a nawet karę więzienia. Karuzel nie budują filmowi gangsterzy, a eksperci w garniturach i krawatach. W tylko jednej z wykrytych karuzel towar fikcyjnie krążył pomiędzy 170 firmami w Polsce i 55 kolejnymi za granicą. Obrót nim odbywał się między 11 państwami. Za pomocą tego oszustwa przestępcy „ukradli” z budżetu państwa aż 108 mln zł i „wpadli” przy próbie wyłudzenia kolejnych 570 mln zł.

– Od pojawienia się pierwszej karuzeli VAT-owskiej w Polsce minęło ponad 20 lat. Dlaczego państwo nie było w stanie poradzić sobie z tym problemem? To niechęć czy nieumiejętność kolejnych rządów?

– Problem mafii podatkowych i ogromnej skali wyłudzeń przez dekady funkcjonował jedynie w mediach, a nie w polityce. Brak proaktywnej polityki państwa w zakresie podatków sprzyjał sukcesom mafii. W Polsce wrota do uszczelnienia otworzył rok 2015, w którym osią debaty publicznej stało się stworzenie uczciwego, efektywnego państwa, które wyrówna reguły rynkowej konkurencji oraz będzie prowadziło ambitną politykę społeczną. Ścieżką dla realizacji takiej polityki, przy zachowaniu stabilności finansów publicznych, były reformy podatkowe lat 2016–2021.

Ogromną rolę w wyjaśnieniu ich sensu odegrała skierowana do przedsiębiorców kampania informacyjna ostrzegająca przed bezwiednym wmanewrowaniem w udział w organizowanej przez przestępców „karuzeli VAT” oraz działanie sejmowej Komisji Śledczej ds. VAT, dzięki której ten temat pierwszy raz stanął w Polsce w centrum debaty publicznej. Na ich efekty nie trzeba było długo czekać. Wg badań Komisji Europejskiej luka VAT zmniejszyła się w Polsce niemal dziesięciokrotnie, do poziomu ok. 3% w roku 2021. Pozwoliło to na prowadzenie aktywnej polityki społecznej oraz poprawiło kondycję uczciwych firm. W ciągu kilku miesięcy od „uszczelnienia” sprzedaż paliw wzrosła o niemal 1/3. Wartość fikcyjnych faktur w dwa lata zmniejszyła się o 3/4 – polskie firmy nie musiały już konkurować z oszustami. To był czas wyjątkowych sukcesów.

UE a wyłudzenia

– TSUE wielokrotnie wypowiadał się na temat wyłudzeń VAT – nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach UE. Czy to oznacza, że temat jest największą bolączką właśnie w UE?

– Unia Europejska jest największą strefą wolnego handlu na świecie i jedyną, w ramach której ujednolicono zasady rozliczenia VAT. W efekcie powstał ekosystem prawno-ekonomiczny, który ułatwił działanie przestępcom podatkowym. O skali wyłudzeń głośno stało się w roku 2007, kiedy Izba Lordów opublikowała raport, według którego straty brytyjskiego budżetu w wyniku działania mafii VAT wynosiły miliardy funtów rocznie. Po niemal dwóch dekadach problem wciąż jest aktualny – według raportu Komisji Europejskiej z grudnia 2025 r. przestępcy podatkowi mogą kraść z budżetów państw UE nawet 60 miliardów euro rocznie. To nieakceptowalny skandal.

– Dlaczego Unia Europejska na to pozwala?

– Zwalczanie zorganizowanych grup przestępczych jest przede wszystkim odpowiedzialnością państw członkowskich. Przełom przyniósł dopiero rok 2025, kiedy w ramach nowego pakietu zmian w dyrektywie VAT zadecydowano, że od połowy 2030 r. prawo europejskie wymagać będzie od państw dokumentowania międzynarodowego obrotu za pomocą elektronicznych faktur. Wciąż mamy do czynienia z paradoksem – integracja europejska wymaga wdrożenia jednolitych zasad opodatkowania, które ułatwiają działanie „mafiom VAT”. Jednocześnie nie nakazuje się państwom wdrożenia podatkowych bezpieczników integracji, które zabezpieczałyby ich budżety przed działalnością podatkowych przestępców. Państwa chcące „uszczelniać” VAT musiały działać na własną rękę – bez wsparcia Brukseli.

Ograniczenie luki

– Jak Wam się udało zmniejszyć lukę VAT w Polsce z poziomu prawie 25% w 2015 roku do około 2,5% w 2021 roku?

– To efekt wprowadzenia kompleksowej strategii walki z podatkowymi przestępcami. Objęła ona trzy segmenty: zmiany w przepisach prawa, technologiczną rewolucję w administracji oraz podjęcie współpracy z biznesem. Punktem wyjścia była decyzja o prowadzeniu proaktywnej polityki podatkowej. Polska wdrożyła wiele narzędzi sprawdzonych w innych państwach UE, takich jak wzorowane na Portugalii raportowanie za pomocą plików JPK [Jednolity Plik Kontrolny – przyp. red.], wypracowane we współpracy z Czechami algorytmy służące automatycznej analizie danych, węgierski system monitoringu przewozu towarów wrażliwych czy oparty na przykładzie Włoch mechanizm podzielonej płatności i e-fakturowanie. Inne rozwiązania wypracowaliśmy sami, np. pakiet paliwowy czy system analizy przepływów finansowych STIR.

– Spośród rozwiązań, które wtedy wprowadziliście, które uważa Pan za kluczowe?

– Rozwiązaniem, które pozwoliło na automatyczne wykrywanie ogromnej większości fikcyjnego obrotu, było objęcie wszystkich przedsiębiorców obowiązkiem elektronicznego raportowania z wykorzystaniem plików JPK. Z kolei dzięki zastosowaniu mechanizmu podzielonej płatności oszustwa VAT są obecnie w Polsce niemal dwukrotnie mniej opłacalne niż w innych państwach UE. Następnym przełomowym momentem będzie objęcie wszystkich przedsiębiorców elektronicznym fakturowaniem. Dzięki niemu tempo wykrywania przez administrację prób dokonywania wyłudzeń VAT zmniejszy się z około trzech miesięcy do jedynie kilku tygodni. We Włoszech e-fakturowanie przyniosło trwałe zmniejszenie luki VAT – do najniższego poziomu w Europie.

Powrót problemu

– Od 2022 roku luka VAT znów zaczęła rosnąć. Według raportu Komisji Europejskiej z grudnia 2025 w 2023 roku mogła ona wynosić nawet 16%. To ponad 150% średniej UE, co plasuje nas na trzecim miejscu od końca pod względem szczelności VAT. W 2021 było to około 3%, byliśmy w pierwszej trójce najbezpieczniejszych państw. Może Pan to wytłumaczyć?

– Te dane nie są precyzyjne. Korzystając z dobrej kondycji budżetu, pod koniec roku 2023 resort finansów dokonał bezprecedensowego przyspieszenia zwrotu VAT, de facto przenosząc środki na kolejny rok. Efektem było zmniejszenie wpływów z VAT o około 12 miliardów zł – „na papierze” podniosło to w 2023 roku lukę VAT o kilka punktów procentowych. Faktem jest, że po 2022 roku aktywność przestępców podatkowych zaczęła rosnąć, ale kryzys zaczął się dopiero dwa lata później. Tylko w pierwszej połowie 2024 roku wykryto 140,5 tysięcy fikcyjnych faktur, tj. aż o 103% więcej niż w pierwszej połowie 2023 roku. Według informacji ministra finansów z lutego 2026 roku w 2025 roku skarbówka wykryła ponad 376 tysięcy fikcyjnych faktur, czyli o 30% więcej niż w roku 2024. W latach 2023–2025 skala oszustw podatkowych w Polsce wzrosła zatem ponad dwukrotnie. Jest to m.in. efekt zmniejszonej aktywności resortu finansów, który ograniczył działania informujące podatników o zagrożeniu, jakie stanowią dla ich biznesu mafie podatkowe.

– Co jeszcze nie zagrało? Gdzie państwo jest najsłabsze?

– Polska pozostaje państwem, w którym działalność mafii VAT jest najmniej opłacalna w Europie, a tempo wykrywania fikcyjnego obrotu nie odbiega od unijnej średniej. „Zadyszkę” obserwujemy w działaniach mających na celu skrócenie czasu potrzebnego administracji na wykrywanie fikcyjnego obrotu. Najbardziej widowiskowym przykładem są obserwowane obecnie trudności związane z wdrożeniem KSeF. Pomimo czterech lat okresu przejściowego administracji nie udało się efektywnie przygotować przedsiębiorców do wdrożenia e-fakturowania – zarówno na poziomie technicznym, jak i na polu dostosowania procesów biznesowych i relacji z kontrahentami. Oznacza to, że na sukces na miarę Włoch pozostanie nam jeszcze długo poczekać.

***

BIO:

Jan Sarnowski – doświadczenie zawodowe zdobywał w kancelariach doradztwa prawnego i podatkowego w Berlinie i w Warszawie. Od 2016 roku doradca ministra finansów odpowiedzialny za koordynację procesu ograniczenia luki VAT. W latach 2019–2022 wiceminister finansów kierujący pionem legislacji podatkowej oraz pełnomocnik ministra finansów ds. współpracy międzynarodowej w zakresie VAT. Nauczyciel akademicki, pracownik naukowo-dydaktyczny Kolegium Zarządzania i Finansów Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Od 2023 roku dyrektor wykonawczy Centrum Studiów Fiskalnych SGH. Wieloletni członek VAT Expert Group przy Komisji Europejskiej. Obecnie kieruje praktyką podatkową w kancelarii Fieldfisher Poland.

[Tytuł, śródtytuły i sekcja "Co musisz wiedzieć" pochodzą od redakcji]