Pod koniec pierwszego tygodnia grudnia 1970 roku wylądowała na Okęciu w Warszawie delegacja rządu Niemieckiej Republiki Federalnej (jak nazywano wtedy Republikę Federalną Niemiec), kierował nią ówczesny Kanclerz Willy Brandt. Niemiecki Socjaldemokrata przybył do stolicy PRL/u podpisać z jej władzami układ o normalizacji wzajemnych stosunków. Jego zawarcie nie byłoby, niewątpliwie możliwe gdyby nie zadecydowano tego wcześniej w Moskwie (12.08.1970 roku podpisano w stolicy ZSRR podobny dokument między tym państwem a Niemcami Zachodnimi).

Uwaga powyższa jest o tyle istotna, jako że pojawiają się w opinie, iż Gomułka (ówczesny I Sekretarz KCPZPR) negocjując i zawierając porozumienie z Niemcami Zachodnimi wymknął się niejako „radzieckim” spod kontroli, wychodząc niejako „przed socjalistyczny szereg” szkodząc przy okazji wspólnocie „państw postępu” i „pierwszemu w dziejach niemieckiemu państwu robotników i chłopów” czyli NRD. Miało to stać się (między innymi) przyczyną moskiewskiej reakcji, która wywołała późniejszy dramat na polskim Wybrzeżu i w ostatecznym rozrachunku odejście towarzysza „Wiesława” na zasłużoną partyjna emeryturę unurzaną we krwi mieszkańców nadmorskich miast Polski.

Układ zawarty przez PRL z NRF (zachowajmy tu ówczesna nomenklaturę i pisownię) podpisany 7 grudnia 1970 roku w Warszawie przez Józefa Cyrankiewicza (Premier PRL) i Kanclerza Niemiec Zachodnich Brandta stał się w opiniach współczesnych mu komunistycznych publicystów przełomem w stosunkach między obu państwami i narodami (co było prawdą tylko częściowo). Odtrąbiono także wielki sukces dyplomatyczny Władysława Gomułki:”[…] Przez dwadzieścia lat Polska Ludowa domagała się od Republiki Federalnej Niemiec, aby odważnie w imieniu dwóch trzecich narodu niemieckiego uznała konsekwencje zbrodni reżimu hitlerowskiego.

Nastąpiło to dopiero 7 grudnia 1970 roku […]. Słusznie mówimy o wielkim sukcesie polskiej polityki zagranicznej. Stał się on możliwy tylko dzięki wspólnej polityce krajów socjalistycznych w problemie niemieckim. Układ podpisany w Warszawie jest jeszcze jednym dobitnym przykładem twórczej roli sojuszu polsko – radzieckiego w określeniu roli i pozycji naszego narodu w powojennej Europie […]”, („Wstęp do bilansu” Mieczysław F. Rakowski, Polityka, 19/26.12.1970, s.2). Wspominany dokument poprzedziło podpisanie 15 października wieloletniej umowy o współpracy gospodarczej Warszawy z Bonn.

Uzupełniając powyższą narrację (o ważne szczegóły) można generalnie zauważyć, że gdyby nie szereg istotnych inicjatyw wychodzących z kręgów bynajmniej nie związanych z polskimi komunistami baza pod podpisane dokumenty nie byłaby pełna i nie wiadomo czy bez tych inicjatyw cokolwiek byłoby możliwe, myślę tu głównie i przede wszystkim o inicjatywie Polskiego Kościoła Katolickiego wyrażającej się w „Orędziu Biskupów Polskich do Biskupów Niemieckich”. Próżno szukać w polskich mediach z tego czasu jakichś informacji na powyższy temat. Nie wspominały (lub wspominały półgębkiem i nie swoim głosem) o tych inicjatywach nawet periodyki noszące w swych tytułach przymiotnik „katolicki” biorące już wcześniej udział w dyskusji o zbliżeniu z Niemiec z Polską : „[…] Pojednanie z Polską jest dziś w NRF na wszystkich ustach. Nawet związki przesiedleńców i ziomkostw są świadomi jego konieczności […] Niemiecki episkopat odpowiedział na słynny list […] zdawkowymi formułkami, nie zajmując stanowiska. Trwają też ciągle zabiegi w Watykanie w celu przeszkodzenia temu, by uregulowane zostały sprawy polskich Ziem Zachodnich. […] Jego istota polega na trzech rzeczach […] 1) trzeba samemu zrobić pierwszy krok, 2) trzeba ustawiać się w położeniu drugiego, 3) trzeba rzeczywiście mieć nadzieję na nowy typ stosunków wzajemnych […] Pomyślmy choćby o tym , że nie ma prawie w Polsce rodzin, które nie straciłyby kogoś w ostatniej wojnie i przeważnie ci polegli nie padli w walce jako żołnierze tylko byli ofiarami bestialskich morderstw […]”, („Pojednanie z Polską jako zadanie polityczne”, Winifried Lipscher , Tygodnik Powszechny, 12.04.1970, s.1/2,).

Ze sporym opóźnieniem prasa polska zamieściła tylko krótkie „Oświadczenie Sekretariatu Episkopatu Polski” w interesującej nas kwestii. Beneficjent „sukcesu” mógł być więc tylko jeden, a „sukces” ów uprawomocniał (wbrew twierdzeniom niektórych historyków) władzę komunistyczną w Polsce jako jedyną, która broniła „żywotnych interesów narodu polskiego”. Oba państwa bowiem stwierdzały, że „[…] istniejąca linia graniczna, której przebieg został ustalony w rozdziale IX postanowień Konferencji Poczdamskiej z 2 sierpnia 1945 r. od Morza Bałtyckiego bezpośrednio na zachód od Świnoujścia i stąd wzdłuż rzeki Odry do miejsca, gdzie wpada Nysa Łużycka, oraz wzdłuż Nysy Łużyckiej do granicy z Czechosłowacją, stanowi zachodnią granicę państwową Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej". Zobowiązywano się też do absolutnego przestrzegania integralności terytorialnej umawiających się stron i potwierdzano nienaruszalność istniejących granic oświadczając przy tym, że PRL i NRF nie mają wobec siebie roszczeń terytorialnych. Niemcy Zachodnie stwierdzały przy tym, że podpisanie z PRL układu nie oznacza uznania przemieszczeń ludności, wynikających ze zmian delimitacji granicznych, za zgodne z prawem i nie odbiera komukolwiek jakichkolwiek praw wynikających z zachodnioniemieckiego ustawodawstwa.

Dwa lata później (17 maja 1972 roku) izba niższa niemieckiego po burzliwej debacie ratyfikował wspomniany układ (za 248 głosów, 238 wstrzymujących się, 10 przeciwko), równolegle z tymi decyzjami Bundestag potwierdził, że zawierane przez Bonn porozumienia i układy nie będą decydujące w kwestiach ewentualnej zawartości traktatu pokojowego z Niemcami (jako całością) i nie są prawnym uzasadnieniem granic państwowych AD 1972. Trzy dni później dokument został przyjęty przez Bundesrat (izbę wyższą) i następnie przez Prezydenta RFN Gustava Heinemanna. Jak można było oczekiwać po stronie polskiej przyjęto układ bez problemów (25 maja – Sejm , a później Rada Państwa).

Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w czerwcu 1972 roku w stolicy RFN – Bonn. Tyle można by było pokrótce napisać o tym co stało się w grudniu 1970 roku w Warszawie – odnosząc komentarz tylko do suchych faktów i zdarzeń. Warto jednak, z kilku przyczyn przyjrzeć się nieco, aurze otaczającej całe opisane wyżej zdarzenie. Po pierwsze strona niemiecka podczas oficjalnych wystąpień cały czas podkreślała (przyjmując na siebie odpowiedzialność za dramat wojny) konieczność „patrzenia w przyszłość” i likwidacji pozostałości wojny: „[…] Postawiliśmy sobie za cel porządkowanie spraw pozostawionych przez wojnę, po to by zabezpieczyć pokój […] Stało się jasne, że oba narody muszą szukać początku nowej drogi jeśli chcą dobrego sąsiedztwa […]” mówił Willy Brandt podczas konferencji prasowej w Hotelu Europejskim, (Kanclerz NRF i premier PRL o podpisanym układzie.

Wspólne zwycięstwo nad przeszłością, Sztandar Młodych, 9.12.1970, s.2,), podkreślano tez rolę młodzieży w budowaniu przyszłości i twierdzono, że bez niej dobrego sąsiedztwa nie da się ukształtować (to o tyle ważne, że ta idea została zrealizowana dopiero w początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku poprzez powołanie do życia Polsko – Niemieckiej Współpracy Młodzieży – słowa te pisze jeden ze współtwórców wspomnianej Instytucji i jej były polski dyrektor). Dla komentatorów (nawet tak ograniczonych w artykułowaniu swych opinii jak polscy) ważne było, że po obu stronach stołu negocjacyjnego zasiedli ludzie mający taką a nie inną przeszłość: „[…] spotkali się: Polak (chodzi tu o Józefa Cyrankiewicza ówczesnego Premiera PRL, którego rzeczywista przeszłość „oświęcimska” nie jest do dziś szczegółowo wyjaśniona – P.Ł.) – były więzień Oświęcimia i Niemiec – były emigrant polityczny. […] Zrozumiałe jest więc, że obie strony podkreślają szczególnie rolę jaką w kształtowaniu stosunków przypadnie młodemu pokoleniu. […]” („Dokument nadziei”, H. Hartwig, Sztandar Młodych, 10.12.1970, s.2,).

Zauważono też gest Kanclerza Niemiec pod Pomnikiem Bohaterów Getta łącząc go z zachowaniem Brandta na Placu Zwycięstwa, a wraz z tym dostrzeżono w „tym Niemcu” człowieka: „[…] Trzeba wyjść z tego co jest, co się stało. Również w odniesieniu do zachodniej granicy Polski. […] Ci którzy mieli możność obserwowania sceny składania wieńca przez szefa rządu NRF, […] pod pomnikiem Nieznanego Żołnierza, a następnie przyklęknięcie przed pomnikiem Bohaterów Getta widzieli, że był wzruszony. Społeczeństwo polskie docenia to ludzkie wzruszenie. […] My w tym dniu, odczuwamy mocniej niż kiedykolwiek wagę więzi łączącej nas ze Związkiem radzieckim i innymi bratnimi krajami […].”, („Przyszłość i przeszłość”, Ryszard Wojna, Kurier Polski, 8.12.1970, s.2).

Mówiąc o „człowieczeństwie” Brandta nie pozostawiano wątpliwości, że typowym przedstawicielem społeczeństwa Zachodnich Niemiec. Tu jako dyżurni „polakożercy” służyli Adenauer, Kiesinger, Strauss i różni nie nazwani przedstawiciele ziomkostw. Wymienianie ich jednym tchem miało pokazywać, dobrą wolę „władzy ludowej”, która zechciała rozmawiać z Niemcami (nie dodawano – o czym wspominaliśmy wyżej – że był to jej żywotny interes jeśli chciała się pokazać jako obrończyni polskich interesów narodowych) i dodała im tą swoją „wolą” odwagi w kreowaniu przyszłości”: „[…] Odwaga Polski […], która będąc świadoma niewyobrażalnych krzywd czasu pogardy, a następnie niegodnej polityki dwudziestoletnich rządów NRF, podjęła inicjatywę dobrosąsiedzkich stosunków. […] Że odwagi takiej nasz dzisiejszy gość potrzebuje dowodzi nie tylko cyniczna gra opozycji, […] ale nawet niesmaczne komentarze części dziennikarzy z jego kraju na temat spontanicznego odruchu, […] przed Pomnikiem Bohaterów Getta.[…]” („Dla przyszłości Europy”, Stef., Słowo Powszechne, 8.12.1970, s.1/2).

Wspominając o tych wydarzeniach nie zająknęli się polscy komentatorzy o mających (podobno) miejsce przepychankach o wielkość składanych przed warszawskimi monumentami wieńców. Władza odniosła bowiem sukces dyplomatyczny i być może byłby ona rzeczywiście przyjęty dobrze przez Polaków gdyby nie to, że krótko po wyjeździe Kanclerza Niemiec Zachodnich z naszego kraju polała się za sprawą komunistów polska krew: „[…] Po poniedziałkowych krwawych zamieszkach w Gdańsku życie powraca do normy. Do usuwania zniszczeń i śladów wandalizmu rozwydrzonych grup chuliganów przystąpiono natychmiast po przywróceniu porządku przez funkcjonariuszy MO i żołnierzy Wojska Polskiego. […] Społeczeństwo odcięło się od sprawców chuligańskich wybryków. […]” („”Prace porządkowe w Gdańsku, Sztandar Młodych, 18.12.1970, s.1,).

Dwa dni po opublikowaniu powyższych słów polski „twórca” porozumienia z Niemcami Zachodnimi Władysław Gomułka z rękoma ubroczonymi po łokcie w krwi „chuliganów i wichrzycieli” odszedł w polityczny niebyt. Premiera PRL Józefa Cyrankiewicza wygrażającego mordowanym demnostrantom odsunięto od realnej władzy 23 grudnia 1970 roku, a kolejny aktor opisywanych wydarzeń Willy Brandt twórca niemieckiej „Ostpolitik” nie potrafił osiągając sukcesy w polityce zagranicznej ustabilizować gospodarki RFN co przyczyniło się do jego kłopotów spotęgowanych jeszcze potężną aferą szpiegowską z agentem STASI (Guentherem Guillaume wysokim funkcjonariuszem Urzędu Kanclerskiego) w roli głównej skutkujących dymisją, która nastąpiła 7 maja 1974 roku.

Piotr Łysakowski