Budynek Planetarium. Na licencji Wikimedia Commons.

Maciej Orzeszko


Idea stworzenia planetarium w Toruniu jest b. stara, gdyż najbliższa placówka tego typu znajdowała się w Grudziądzu. W 1989 r. władze miasta zadecydowały o zaadoptowaniu do tego celu budynku dawnego zbiornika gazu, postawionego w 1860 r. na ul. Franciszkańskiej na Starym Mieście. W marcu 1993 r. mocno zdewastowany dawny zbiornik wraz z ogrodzeniem i budynkiem nastawni został wpisany na listę zabytków.

Dawny budynek zbiornika gazu w latach 80-tych XX w. Fot. A. Kamiński.

Patronem planetarium został prof. Władysław Dziewulski (1878-1962), wybitny polski astronom, od 1903 r. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (gdzie był dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, rektorem i prorektorem, oraz dyrektorem uniwersyteckiego obserwatorium astronomicznego). W okresie II Wojny Światowej zajmował się tajnym nauczaniem, a po 1945 r. znalazł się w Toruniu, gdzie współorganizował Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu i jednocześnie Obserwatorium Astronomiczne UMK w Piwnicach pod Toruniem. Był prorektorem tej uczelni w latach 1945-47.

Prof. Dziewulski był jednym z europejskich pionierów stosowania fotografii do obserwacji gwiazd, nad techniką tą pracował wraz z Karlem Schwarzschildem podczas stypendium na Uniwersytecie w Getyndze w Niemczech w latach 1907-09.
 

Władysław Dziewulski (1878-1962), polski astronom, profesor, jeden z twórców Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Był członkiem m.in. Polskiej Akademii Umiejętności (1932), Polskiej Akademii Nauk (1952), Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1909), Polskiego Towarzystwa Astronomicznego (współzałożyciel i 1923-1924 pierwszy prezes), Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego w Londynie oraz filistrem honorowym korporacji akademickiej Cresovia. W 1937 r., za zasługi na polu pracy naukowej, został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Oprócz Planetarium, jego imię nosi jedna z ulic w Toruniu (w dzielnicy Rubinkowo) oraz krater na Księżycu.
 

Toruńskie Planetarium zostało otwarte 17 lutego 1994 r., a pierwszym jego dyrektorem był Lucjan Broniewicz. Dwa dni później odbył się tam pierwszy pokaz astronomiczny. W ciągu kilku kolejnych lat następowały zmiany podczas prezentacji seansów. W maju 1995 r. slajdy prezentowane przez projektor w planetarium zostały połączone w panoramy. W listopadzie 1997 r. założono system „all-sky”, który pozwolił pokryć obrazem slajdów całą kopułę. Od 26 czerwca 2005 w planetarium działa również wystawa interaktywna – Orbitarium, a w 2011 r. w dawnym budynku nastawni uruchomiono podobną wystawę – Geodium, poświęconą naukom o Ziemi.
 

Główny projektor planetarium (model RFP) wyprodukowała niemiecka firma Zeiss. Tworząca sztuczne niebo kopuła planetarium ma 15 metrów średnicy, co czyni je jednym z trzech największych w Polsce. W sali projekcyjnej pod kopułą znajduje się 196 miejsc.
 

Projektor i część pokazu. Za stroną http://www.planetarium.torun.pl/

Planetarium im. Władysława Dziewulskiego w Toruniu prezentuje cały szereg programów stałych i czasowych, przybliżających zarówno dzieciom, jak i dorosłym zagadnienia astronomii w b. przystępny i atrakcyjny sposób. Pokazy te mają b. wysoką wartość dydaktyczną.

22 marca 2001 r. sprzedano bilet numer milion, 10 października 2007 r. Planetarium odwiedził dwumilionowy widz, a trzymilionowy – 27 grudnia 2012 r. W 2015 r. placówkę odwiedziła rekordowa liczba widzów – ok. 239 tys. Dzięki takim wynikom toruńskie Planetarium stało się jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych miasta i regionu, ale także jednym z najliczniej odwiedzanych planetariów w Europie.

Model Ziemi w sali Geodium. Za stroną http://www.planetarium.torun.pl/